Gezginin seyir defterinden

Melih Arat

Evliya Çelebi için derler ki, "Şefaat ya Allah (yardım et Allah'ım)" diyeceğine, "Seyahat ya Allah" demiş; Allah da duasını kabul edip onu bir seyyah/gezgin yapmış.

Benim durumum da biraz Evliya Çelebi'nin öyküsüne benziyor. Neredeyse hiçbir şehirde iki-üç günden fazla kalmadan durmadan seyahat ediyorum. Lisedeyken düşüncenin oluşabilmesi için bir hareket olması gerektiğini fark etmiştim. Evrende asılı duran iki taştan biri düşmeye başlarsa, birisi bu taşın neden hareket ettiği hakkında düşünmeye başlar. Felsefe bu taşın neden hareket ettiğini sorgularken, işletmeciler bu taşın hareketinden para kazanabilir miyiz diye bakar. Kişisel gelişimciler de bu taş başıma düşer mi diye düşünürler. Benim gibi seyyahlar da ben bu taşa binip bir yere gidebilir miyim diye düşünür. Şaka bir yana düşünce için hareket gerekir. Tom Peters diyor ki, insanın aklına işyerindeki sıkıcı masasının başında bir şey gelmez. Srilanka ve Maldivler'den dönünce iki gün İstanbul'da kaldım ve üçüncü gün önce Arnavutluk'a hareket ettim. Ardından Makedonya ve Kosova'ya gittim. Arnavutluk'ta son 6 ayda geçirdiğim süreden sonra Makedonya'ya gitmeyi büyük bir merakla bekliyordum. Manevi ablam Müşerref Gavas'ın ailesi Makedonya'dan göçmüşler. Merakımı artıran etmenlerden biri de buydu.

Cumhuriyet Türkiye'sinde en modern geçinenimiz bile, Osmanlı'ya ve eserlerine gizli bir hayranlık duyar. Atalarımızın eserlerini bugün görmek bizi etkiler. Türkiye'de Osmanlı eseri görmek bizi şaşırtmıyor; ama Balkanlar'da iyi korunmuş Osmanlı eserlerini görmek bizi etkiliyor. Üsküp'te taş köprü başta olmak üzere, Osmanlı'ya ait birçok eser ile karşılaşacağımı düşünürken gördüklerim beni çok şaşırttı. Makedonya'nın Üsküp Kalesi'nden baktığınızda bir Osmanlı şehri değil, bir Slav kenti görüyorsunuz. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonraki Sovyet etkisi ve 1963 yılında gerçekleşen deprem, şehrin Osmanlı dokusunu ortadan kaldırmış. Taş Köprü'yü ve üç-beş numunelik eserin dışında ve şehirde Ticaret Merkezi Bit Pazarı anlamına gelen "T.C. Bit Pazarı" başlıklı çarşıyı saymazsak şehrin Osmanlı kimliği kalmamış. Taş Köprü'nün üstüne çıktığınızda ise bu köprüyü Fatih Sultan Mehmet'in yaptırdığını öğrenemiyorsunuz. Köprünün üstünde 17. yüzyılda Makedon lideri Karpoş'un idam edildiği belirtiliyor.

Üsküp'te Makedonlar, Arnavutlar ve Türkler yaşıyor. Makedonların ağırlıkta olduğu şehirde etnik grupların büyüklüğü birbirine yakın. Şehir, dinî ve etnik olarak bölünmüş. Şehirde Makedonca, Arnavutça ve az da olsa Türkçe konuşuluyor. Makedonlar, çoğunluk olarak Ortodoks ve kendilerini şehirdeki üstün toplum olarak görüyorlar. Şehirde okullar bile bölünmüş. Makedon okulları ve Arnavutların gittiği okullar var. Makedonlar, şehrin en yüksek noktasına 2000 yılında dev bir haç dikmişler. Bu haç, bu şehir bir Hıristiyan şehridir diye bağırıyor ve diğer toplumları ve dinleri gölgesinde bırakıyor. Makedonya'nın her sokağı maalesef etnik temelli politikalarla taşıyor. Dili ve dinleri farklı olan etnik grupların çekişmesi sürüyor. Koşuşturmaca içinde bir turist kafilesinde değilseniz, etnik politikaların ağır kokusu sizi rahatsız ediyor.

Kosova'da iki büyük şehir var. Biri başkent Priştina diğeri de Prizren. Priştina, Osmanlı etkisinin hâlâ görülebildiği bir şehir. Ama Prizren tam bir Osmanlı şehri. Prizren'de, Amasya'da ya da Kastamonu'da gezer gibi gezebilirsiniz ve bu şehirde her yerde Türkçe konuşuluyor. Türkiye'den herkes Prizren'i ölmeden önce mutlaka görmeli. Daha önce Arnavutluk'u bir Türk'ün Avrupa'da en rahat yaşayabileceği ülke diye yazmıştım. Makedonya ve Kosova ziyaretimden sonra bu görüşüm iyice pekişti.