Ucu Açık Ağlar

Melih Arat

Paul Kennedy, Büyük Güçlerin Yükselişi ve Çöküşü isimli ünlü kitabının ilk sayfalarında Osmanlı İmparatorluğu’nun bir analizini yapıyor. Bu analizden ben anladıklarımı paylaşarak Türkiye’ye, işletmeler ve kişisel gelişim alanına bir köprü kuracağım.

Paul Kennedy’ye göre Osmanlı İmparatorluğu’nda Kanuni Sultan Süleyman’dan sonra Atatürk’e kadar, gerçekten liderlik özelliği olan, ülkeyi büyüten ve ülkeye hamle yaptıran bir lider olmadı. Bu iddia, bir ülkenin gelişmesinde liderlerin çok etkili olduğu varsayımını içeriyor. Paul Kennedy’nin yine analizlerine göre, Kanuni’den sonra Osmanlı İmparatorluğu’nda Avrupa ile yarışacak silahlar ve gemiler geliştirmek için hummalı bir yarış olmadı. Osmanlı büyük bir imparatorluk olmanın verdiği lüksle, kendi içine kapandı ve çeşitli alanlarda dünya ile girdiği yarışı bıraktı. Yarışı bırakmasının sonucu olarak da kendiliğinden yarışı kaybetmiş oldu.

Türkiye, Cumhuriyet ile birlikte bu yarışa yeniden katıldı ve yarışta kendine bir yer bulmaya çalışıyor. Bununla birlikte kendi içindeki kavgaları ve çatışmaları yarışta ilerlemesine imkan vermiyor. Cuma günü Londra’ya geldiğimde, hava limanında pasaport kuyruğunda, İngiltere’ye dil öğrenmeye gelen iki gençle sohbet ediyordum. Gençler hava limanındaki kalabalığa rağmen sessizliğe hayret ettiler. Kuyruktaki değişik Türkleri göstererek dedim ki bakın “Laiki, muhafazakarı, sağcısı, solcusu ve her çeşit Türk bu kuyrukta süt dökmüş kuzu gibi bekliyor. Güçlü bir ülke olamazsanız, böyle beklersiniz kuyruklarda. Amerikalılar ellerini kollarını sallayarak girerler Avrupa ülkelerine. Biz ise kuyruklarda süt dökmüş kuzu gibi bekleriz, hemen her Avrupa ülkesine girerken. Kendi içimizdeki çatışmaların nasıl bir katkısı varsa dünya yarışında ülkemize…” Bir atlet düşünün, yarışta koşarken bir ayağı diğer ayağına çelme takıyor. Böyle bir şey olabilir mi? Bu kadar anormal, bu kadar şaşkınlık verici bir davranış olabilir mi? Türkiye’de bizim durumumuz bu.

Paul Kennedy, 16.yüzyıldan sonrasıyla ilgili yaptığı analizlerde kullandığı örneklerden biri de Çin. 15.yüzyıl öncesinin lider imparatorluğu ile Osmanlı İmparatorluğu’nun gidişatı, içe dönme ve kapanma açısından aynı. İçimize döndükçe bağlantılarımız azalıyor. Bir ülkenin dış ülkelerle askeri, siyasi, ticari ve kültürel bağlantılarının çokluğu o ülkenin genel yapısını geliştiriyor. Bağlantılar, bir vücudun damar sistemi gibi. Damarlarımız kanı, koruyucu hücreleri, besin hücrelerini ve kasları çalıştıracak yakıtı taşıyor. Eğer damarlarımızın bir kısmı kapanırsa ya da kan dolaşımımızda bir zayıflama olursa kötüleşiyoruz ve hatta organlarımızı kaybediyoruz. Türkiye’nin de daha sağlıklı bir bünyeye sahip olması, dış dünya ile her alanda daha gelişkin ilişkiler kurmasına bağlı. Bu ilişkiler üstünden hareket edecek kapital, bilgi, kültür, sanat ve mallar ülkeyi ileri taşıyacak. Şirketler için de durum farklı değil. Sadece Türkiye’de iş yapan şirketler, Türkiye krize girince onlar da krize giriyor. 10 ülkede faaliyet gösteren şirketlere kriz gelmiyor.

İş arayan veya işini değiştirmek isteyen insanların durumu da, Osmanlı’nın 15.yüzyıl sonrasındaki haline benziyor. Bütün yeteneklerine, bilgilerine ve sertifikalarına rağmen içlerine dönükler. Kimseyle ilişkileri yok ya da yok denecek kadar az. Ayrıca girmek istedikleri işler yine tek bir uca bağlanıyor. Yani o bağlantıyı sağlasalar da, o bağlantı kapanırsa / kesilirse işsiz kalacaklar.  Dolayısıyla Türkiye’nin, şirketlerin ve bireylerin kaderi birbirine benziyor. Ucu açık ağlara bağlandıkça gelişiyor; kendi dünyamıza kapanıp çekiştikçe kaybediyoruz.